आधुनिक युगमा मानिसको जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनसँगै विभिन्न प्रकारका हानिकारक बानीहरू पनि बढ्दै गएका छन्। तीमध्ये धूम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन एक गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्याका रूपमा स्थापित भएको छ। सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोगले व्यक्तिको स्वास्थ्यमा मात्र नभई सामाजिक, आर्थिक तथा वातावरणीय क्षेत्रमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्ने गर्दछ। यसैले यसको नियन्त्रण आजको अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ।
सुर्तीजन्य पदार्थ भन्नाले सुर्तीबाट निर्मित चुरोट, बिँडी, सिगार, खैनी, गुट्खा, जर्दा, पानमसला जस्ता वस्तुहरूलाई जनाइन्छ। यी पदार्थहरूमा पाइने निकोटिन नामक तत्व अत्यन्त लत लाग्ने हुन्छ। एकपटक यसको प्रयोग सुरु गरेपछि व्यक्ति बिस्तारै यसको आदी बन्दै जान्छ। निकोटिनले मस्तिष्कमा प्रभाव पारेर अस्थायी सन्तुष्टि प्रदान गरेजस्तो देखिए पनि दीर्घकालीन रूपमा यसले गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउँछ।
धूम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्दछ। विशेषगरी क्यान्सर, मुटुरोग, उच्च रक्तचाप, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगहरू जस्तै दम, ब्रोंकाइटिस, फोक्सोको समस्या आदिको मुख्य कारण सुर्ती सेवन नै हो। धूम्रपान गर्ने व्यक्तिहरूमा मात्र होइन, उनीहरूको वरिपरि बस्ने मानिसहरूमा समेत यसको असर पर्छ, जसलाई अप्रत्यक्ष धूम्रपान भनिन्छ। यसले बालबालिका, गर्भवती महिला र वृद्धवृद्धामा झन् बढी असर पार्दछ।
विश्वस्तरमा हेर्दा, सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनका कारण हरेक दिन करिब ११ हजार मानिसको मृत्यु हुने गरेको तथ्यांकले देखाउँछ भने प्रत्येक ८ सेकेन्डमा एक जनाले ज्यान गुमाउने गरेका छन्। यस्तो भयावह अवस्थाले धूम्रपान नियन्त्रणको आवश्यकता कति गम्भीर छ भन्ने स्पष्ट पार्दछ।
सामाजिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि धूम्रपानले नकारात्मक प्रभाव पार्दछ। धूम्रपान गर्ने व्यक्तिको सामाजिक प्रतिष्ठामा कमी आउन सक्छ। परिवारमा आर्थिक भार बढ्छ, किनकि सुर्तीजन्य पदार्थमा खर्च हुने रकमले परिवारको अन्य आवश्यकताहरू प्रभावित हुन्छन्। साथै, यसले पारिवारिक सम्बन्धमा पनि असर पुर्‍याउँछ। बालबालिकाले अभिभावकलाई देखेर यस्तो बानी अपनाउने सम्भावना उच्च हुन्छ, जसले भविष्यमा अझ ठूलो समस्या निम्त्याउन सक्छ।
आर्थिक पक्षबाट हेर्दा, सुर्तीजन्य पदार्थमा खर्च हुने रकम व्यक्तिको लागि मात्र होइन, राष्ट्रको लागि पनि घाटाको विषय हो। एकातर्फ मानिसहरूले यसमा अनावश्यक खर्च गर्छन् भने अर्कोतर्फ सुर्ती सेवनबाट हुने रोगहरूको उपचारमा ठूलो रकम खर्च हुन्छ। यसले स्वास्थ्य सेवामा थप दबाब सिर्जना गर्दछ र राष्ट्रिय उत्पादनशीलता घटाउँछ।
वातावरणीय दृष्टिकोणबाट पनि सुर्तीजन्य पदार्थ हानिकारक छन्। चुरोटका ठुटा, प्लास्टिकजन्य प्याकेटहरू र अन्य फोहोरले वातावरण प्रदूषित बनाउँछन्। धूम्रपानबाट निस्कने धुवाँले हावा प्रदूषण बढाउँछ, जसले सम्पूर्ण जीवजन्तु र वनस्पतिमा नकारात्मक असर पार्छ।
यस समस्यालाई नियन्त्रण गर्नका लागि सरकार, समाज र व्यक्तिको संयुक्त प्रयास आवश्यक हुन्छ। नेपाल सरकारले सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण तथा नियमन ऐन लागू गरेको भए पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा अझै चुनौतीहरू छन्। सुर्तीजन्य पदार्थको विज्ञापन, प्रवर्द्धन र प्रायोजनमा कडाइ गर्नुपर्छ। सार्वजनिक स्थानहरूमा धूम्रपान पूर्ण रूपमा निषेध गरिनुका साथै उल्लंघन गर्नेहरूलाई कडा सजायको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
यसका साथै जनचेतना अभिवृद्धि अत्यन्त आवश्यक छ। विद्यालय, कलेज तथा समुदाय स्तरमा धूम्रपानको हानिकारक प्रभावबारे शिक्षा दिइनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमहरू मार्फत सचेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। विशेषगरी युवापुस्तालाई लक्षित गरी अभियान सञ्चालन गर्नु प्रभावकारी हुन सक्छ।
धूम्रपान त्याग्न चाहने व्यक्तिहरूका लागि परामर्श सेवा, पुनःस्थापना केन्द्र तथा वैकल्पिक उपायहरूको व्यवस्था गर्नुपर्छ। स्वास्थ्य संस्थाहरूले धूम्रपान त्याग कार्यक्रम सञ्चालन गरी मानिसहरूलाई सहयोग गर्न सक्छन्।
धूम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थको नियन्त्रण बिना स्वस्थ समाजको निर्माण सम्भव छैन। यसको प्रयोगले व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्र सबैलाई नोक्सान पुर्‍याउँछ। त्यसैले यसको नियन्त्रणका लागि कडा कानुनी व्यवस्था, प्रभावकारी कार्यान्वयन, जनचेतना अभिवृद्धि तथा सबै पक्षको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ। यदि हामीले आजैबाट सचेत भई कदम चाल्यौं भने मात्र स्वस्थ, समुन्नत र समृद्ध समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।