आजको आधुनिक जीवनशैलीमा पोलिथिन झोला दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। हलुका, रंगीचंगी, टिकाउ र सजिलै प्रयोग गर्न मिल्ने भएकाले मानिसहरूलाई सहज देखिए पनि यसको प्रयोगले स्वास्थ्य, वातावरण, ऊर्जा र आर्थिक स्रोतमा गम्भीर असर पुर्याउँछ। बजारमा सामान ल्याउँदा, खानेकुरा राख्दा, तरकारी तथा अन्य दैनिक आवश्यकताका लागि प्रयोग गरिने यी झोलाहरूले हाम्रो जीवनलाई सुविधाजनक बनाउने त पक्ष छ, तर यसको हानिकारक असर दीर्घकालीन र व्यापक छ।
पोलिथिन झोला बनाउँदा लगभग ६० प्रतिशतसम्म विभिन्न रसायनहरू प्रयोग गरिन्छ। यी रसायनहरूमा plasticizers, heat stabilizers, light stabilizers, compatibilizers, antioxidants आदि पर्दछन्। यस्ता रसायनहरूले झोलालाई बलियो, हलुका, टिकाउ र अधिक ताप तथा प्रकाश सहने बनाउँछन्। तर, जब यी झोलामा राखिएको खाना वा तरकारीमा रसायन मिसिन्छ, मानव स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर देखिन्छ।
विशेष गरी बच्चाहरूको शारीरिक र मानसिक विकासमा प्रभाव पर्न सक्छ। लामो समयसम्म यस्तो खानेकुरा सेवन गर्दा पेट सम्बन्धी समस्या, रगतमा हानिकारक रसायनको जमावट, हर्मोनल असन्तुलन र दीर्घकालीन रूपमा क्यान्सरको जोखिम बढ्न सक्छ। बच्चाहरूको प्रतिरक्षा प्रणाली अझ संवेदनशील हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरूमा स्मरण क्षमता कम हुनु, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ हुनु, र मानसिक स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पर्न सक्छ। वयस्कमा पनि पेट सम्बन्धी समस्या, छालामा एलर्जी, रगतमा रसायनको जमावट र दीर्घकालीन रोगको खतरा बढ्छ।
पोलिथिन झोला हलुका भएकाले सजिलै सडक, घर, मन्दिर, रुख र अन्य खुला स्थानमा फ्याँकिन्छ। यसले शहरको सौन्दर्य घटाउँछ र वातावरण प्रदूषित बनाउँछ। फ्याँकिएका झोलाहरूमा पानी जम्दा लामखुट्टे, कीरा र अन्य रोगजनक जीवहरू बढ्छन्। यसले डेंगु, मलेरिया, टायफाइड र अन्य रोगहरूको जोखिम बढाउँछ।
पोलिथिन झोला गल्न हजारौं वर्ष लाग्छ। गल्दा पनि यसमा रहेका हानिकारक रसायनहरू माटोमा मिसेर माटोको उर्वरता घटाउँछन्। यसले कृषि उत्पादनमा असर पुर्याउँछ र दीर्घकालीन रूपमा प्राकृतिक स्रोत कमजोर बनाउँछ। फोहोर पोका पारेर झोला फ्याँक्दा गाई, बाख्रा, कुकुर, बिरालो लगायत जनावरले झोला खाएमा पाचन समस्याबाट मृत्यु समेत हुन सक्छ। यसले पशुपालन र पशु स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पुर्याउँछ।
पोलिथिन झोला जलाउँदा डाइअक्सिन (Dioxins) र फ्युरन्स (Furans) जस्ता हानिकारक ग्यास उत्पादन हुन्छ। यी ग्यासले फोक्सो, कलेजो, रगत र प्रतिरक्षा प्रणालीमा गम्भीर असर पुर्याउँछ। दीर्घकालीन रूपमा यसले क्यान्सर, श्वासप्रश्वास रोग, छालाका समस्या र अन्य गम्भीर रोगको जोखिम बढाउँछ।
पोलिथिन झोला उत्पादनमा ठूलो मात्रामा ऊर्जा र प्राकृतिक स्रोत खर्च हुन्छ। उदाहरणका लागि, २ वटा झोला बनाउन ९९० किलो जुल प्राकृतिक ग्यास, २४० किलो जुल पेट्रोलियम र १६० किलो जुल कोइला आवश्यक पर्छ। २ वटा झोलाबाट उत्पन्न प्रदूषण १.१ किलो वातावरणीय प्रदूषण र ०.१ ग्राम पानीजन्य फोहोर बराबर हुन्छ। ८.७ वटा झोला उत्पादन गर्नु भनेको १ किलोमीटर कार चलाउनु बराबर ऊर्जा खर्च हो।
विश्वव्यापी रूपमा हरेक वर्ष ५०० मिलियनदेखि १ ट्रिलियन झोला प्रयोग हुन्छ। हरेक मिनेटमा १ मिलियन झोला प्रयोगमा आउँछ। प्लास्टिक झोलाहरू गल्न ५००–१००० वर्ष लाग्छ। यस विशाल प्रयोग र दीर्घकालीन अवशेषले दीर्घकालीन प्रदूषण, स्वास्थ्य जोखिम र प्राकृतिक स्रोतको क्षति उत्पन्न गरेको छ।
सामाजिक दृष्टिले हेर्दा, पोलिथिन झोला प्रयोगले शहर र गाउँको सौन्दर्य घटाउँछ। सडक, नदी र सार्वजनिक स्थलहरू फोहोरले भरिन्छ। फोहोर व्यवस्थापनमा अतिरिक्त श्रम र स्रोत खर्च हुन्छ। प्रदूषण र स्वास्थ्य समस्याले दीर्घकालीन रूपमा आर्थिक हानि पुर्याउँछ।
हाम्रो स्वास्थ्य, वातावरण र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणको लागि पोलिथिन झोला प्रयोग घटाउनु अनिवार्य छ। यसका लागि केही उपाय अपनाउन सकिन्छ। पहिलो, वैकल्पिक झोला प्रयोग गर्नु। कपास, कागज वा बायोडिग्रेडेबल झोला प्राथमिकता दिनु। बजार, विद्यालय र कार्यालयमा पुन: प्रयोगयोग्य झोला वितरण गर्नु प्रभावकारी उपाय हो।
दोस्रो, जनचेतना फैलाउनु। विद्यालय, सामुदायिक कार्यक्रम, मिडिया र सामाजिक सञ्जालमार्फत पोलिथिनको हानिकारक असरबारे जनचेतना फैलाउनुपर्छ। बालबालिका र युवाहरूमाझ वातावरणीय शिक्षा अभिवृद्धि गर्नु महत्वपूर्ण छ।
तेस्रो, कानुनी नियम लागू गर्नु। अनावश्यक प्रयोग रोक्न सरकार र स्थानीय निकायले नियम बनाउने। झोला उत्पादन, बिक्री र प्रयोगमा प्रतिबन्ध वा कर लागू गर्न सकिन्छ।
चौथो, फोहोर व्यवस्थापन सुधार गर्नु। झोला छुट्याएर फोहोर व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। पुन: प्रयोगयोग्य झोला र फोहोर छुट्याउने अभ्यास बढाउनु।
यसरी, पोलिथिन झोला केवल प्रयोगमै सहज नभई स्वास्थ्य, वातावरण र समाजका लागि घातक साबित भएको छ। यसको अत्यधिक प्रयोगले दीर्घकालीन प्रदूषण, स्वास्थ्य जोखिम र प्राकृतिक स्रोतको क्षति पुर्याउँछ।
हाम्रो जिम्मेवारी हो कि हामी वैकल्पिक उपाय अपनाएर, जनचेतना फैलाएर, र कानुनी नियमको पालन गरेर पोलिथिनको प्रयोग घटाऔं। स्वस्थ जीवन र दीगो वातावरणको लागि आजैबाट कदम चाल्न आवश्यक छ।