बाजुरा जिल्ला विकासको दृष्टिकोणले नेपालका पछाडि परेका जिल्लामध्ये एक हो। प्राकृतिक, धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाले धनी भए पनि पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सुशासनका क्षेत्रमा अझै धेरै काम गर्नुपर्ने अवस्था छ। देशमा विभिन्न राजनीतिक परिवर्तन भए !राणा शासनदेखि प्रजातन्त्र, गणतन्त्र र संघीय व्यवस्था सम्म तर बाजुराका आम नागरिकले ती परिवर्तनहरूको प्रत्यक्ष लाभ पर्याप्त रूपमा पाउन सकेका छैनन् भन्ने अनुभूति व्यापक छ।
बाजुराको भौगोलिक अवस्था अत्यन्त विकट छ। पहाडी र हिमाली भूभागमा फैलिएको यो जिल्लामा धेरै गाउँहरू दुर्गम छन्। वर्षायाममा सडक अवरुद्ध हुन्छन्, कतिपय स्थानमा आज पनि पैदल नै यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता छ। यातायात, सञ्चार, विद्युत र खानेपानीजस्ता आधारभूत सेवामा क्रमशः सुधार भए पनि ती पर्याप्त र भरपर्दो छैनन्। भौगोलिक कठिनाइले गर्दा विकासका योजना कार्यान्वयन गर्न पनि चुनौती थपिन्छ।
यहाँका अधिकांश मानिसहरूको मुख्य पेशा कृषि हो। तर खेती प्रणाली अझै परम्परागत छ। सिँचाइको अभाव, आधुनिक प्रविधिको कमी, गुणस्तरीय बीउ ,बिजन र मलखादको अभाव तथा बजार पहुँचको समस्या कारण उत्पादन कम छ। उत्पादन न्यून हुँदा आयस्रोत पनि सीमित हुन्छ। युवाहरू रोजगारीको खोजीमा जिल्ला बाहिर, देश बाहिर जान बाध्य छन्। वैदेशिक रोजगारी धेरै परिवारका लागि मुख्य आयस्रोत बनेको छ, तर यसले सामाजिक संरचनामा विभिन्न प्रभाव पनि पारेको छ।
गरिबी र बेरोजगारी बाजुराका प्रमुख समस्या हुन्। न्यून आयका कारण धेरै परिवार आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न संघर्षरत छन्। स्वास्थ्य, शिक्षा र पोषणमा लगानी गर्न नसक्दा दीर्घकालीन मानव विकासमा असर परेको छ। महिलाहरूको श्रम योगदान उल्लेखनीय भए पनि उनीहरूको आर्थिक र सामाजिक सशक्तीकरण अपेक्षित रूपमा हुन सकेको छैन।
शिक्षाको अवस्था सुधारोन्मुख भए पनि गुणस्तरीय शिक्षामा अझै चुनौती छन्। विद्यालयको संख्या बढेको छ, साक्षरता दर पनि विगतको तुलनामा बढेको छ। तर दक्ष शिक्षक अभाव, भौतिक पूर्वाधारको कमजोरी, शैक्षिक सामग्रीको कमी र व्यवस्थापनका समस्या अझै विद्यमान छन्। उच्च शिक्षा अध्ययनका लागि विद्यार्थीहरूलाई जिल्ला बाहिर जानुपर्छ, जसले आर्थिक भार बढाउँछ। समयअनुकूल, व्यवहारिक र सीपमूलक शिक्षा विकास नगरी आर्थिक रूपान्तरण सम्भव छैन।
स्वास्थ्य सेवा पनि पर्याप्त छैन। दुर्गम गाउँहरूमा सामान्य उपचारका लागि पनि घण्टौं पैदल हिँड्नुपर्ने अवस्था छ। विशेषज्ञ चिकित्सक र आवश्यक उपकरणको अभावले जटिल रोगको उपचार कठिन हुन्छ। मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, पोषण समस्या, स्वच्छ पानी र सरसफाइका विषय अझै चुनौतीपूर्ण छन्। स्वास्थ्य क्षेत्रमा दीर्घकालीन योजना र पर्याप्त जनशक्ति व्यवस्थापन आवश्यक छ।
यद्यपि समस्या धेरै छन्, बाजुरामा पर्यटनको अपार सम्भावना छ। धार्मिक र प्राकृतिक दृष्टिले यो जिल्ला अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यहाँ अवस्थित बडिमालिका भगवती, बुढीनन्दा भगवती र कैलाश मस्ता जस्ता धार्मिक स्थलहरूले हजारौं श्रद्धालुलाई आकर्षित गर्न सक्छन्। त्यस्तै खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज को प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाली दृश्य र जैविक विविधता पर्यटन विकासका लागि महत्वपूर्ण आधार हुन्।
कर्णाली नदी, बुढीगंगा नदी र सेती नदी जस्ता नदीहरूले प्राकृतिक आकर्षण मात्र होइन, जलविद्युत र जलपर्यटनको सम्भावना पनि बोकेका छन्। तर प्रचार–प्रसारको अभाव, सडक र आवास सुविधा कमी, व्यवस्थित योजना नहुनु र लगानी अभावले पर्यटन क्षेत्र अपेक्षित रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन।
पूर्वाधार विकासमा पनि सुधार आवश्यक छ। सडक सञ्जाल विस्तार र स्तरोन्नति, भरपर्दो विद्युत आपूर्ति, इन्टरनेट र सञ्चार सेवा विस्तार, कृषि बजार स्थापना, साना तथा घरेलु उद्योग प्रवर्द्धनजस्ता विषयमा दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ। केवल बजेट विनियोजन मात्र पर्याप्त हुँदैन; प्रभावकारी कार्यान्वयन, पारदर्शिता र अनुगमन आवश्यक हुन्छ।
भ्रष्टाचार र कमजोर सुशासन विकासका प्रमुख अवरोध हुन्। बजेट खर्च भए पनि परिणाम नदेखिनु जनविश्वास घटाउने कारण बनेको छ। पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नागरिक सहभागिता बढाउनु जरुरी छ। स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारबीच समन्वय सुदृढ हुनुपर्छ।
बाजुरा पछाडि पर्नुको अर्को कारण जनचेतनाको कमी पनि मानिन्छ। शिक्षा र सूचना अभावका कारण नागरिकहरूले आफ्ना अधिकार र कर्तव्यबारे पूर्ण जानकारी नपाउन सक्छन्। नागरिक सशक्तीकरण बिना विकास दीर्घकालीन हुन सक्दैन।
अबको बाटो स्पष्ट छ। शिक्षा र स्वास्थ्यमा प्राथमिकता दिनुपर्छ। कृषि आधुनिकीकरण, सीपमूलक तालिम, युवा उद्यमशीलता र पर्यटन पूर्वाधार विकासमा जोड दिनुपर्छ। भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सुशासन स्थापना अनिवार्य छ।
राज्यको पहिलो दायित्व नागरिकका समस्या समाधान गर्नु हो। बाजुराको विकट भूगोललाई कमजोरी होइन, सम्भावनाका रूपमा हेर्नुपर्छ। प्राकृतिक स्रोत, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक धरोहरलाई योजनाबद्ध रूपमा उपयोग गर्न सकेमा बाजुरा समृद्धिको मार्गमा अघि बढ्न सक्छ।
बाजुरा समस्या मात्र होइन, सम्भावनाको पनि जिल्ला हो। सही नीति, इमानदार कार्यान्वयन र जनसहभागिताबाट यो जिल्ला विकासको उदाहरण बन्न सक्छ। अहिले आवश्यक छ ।संकल्प, सहकार्य र दीर्घकालीन दृष्टिकोण भयो भने बाजुरामा समृद्धि आउन सक्छ।
बाजुरा पछाडि पर्नुको एउटा महत्वपूर्ण कारण जनचेतनाको कमी पनि हो। शिक्षा र सूचना अभावका कारण धेरै नागरिकहरूले आफ्ना अधिकार, कर्तव्य र अवसरबारे पूर्ण जानकारी पाउन सकेका छैनन्। विकास केवल सरकारको जिम्मेवारी मात्र होइन; नागरिकको सक्रिय सहभागिता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
स्थानीय समुदायले विकास योजनामा प्रत्यक्ष सहभागिता जनाउनुपर्छ। योजना छनोटदेखि कार्यान्वयन र अनुगमनसम्म नागरिकको उपस्थिति भए मात्र पारदर्शिता र प्रभावकारिता सुनिश्चित हुन्छ। सामाजिक संघसंस्था, युवा क्लब, महिला समूह र सहकारी संस्थाहरूले चेतना अभिवृद्धि र सामुदायिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
महिला सशक्तीकरण, युवा नेतृत्व विकास र वञ्चित समुदायको समावेशी सहभागिता सुनिश्चित गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। शिक्षा र तालिममार्फत नागरिकलाई सशक्त बनाउन सके विकासको गति दिगो हुन्छ।
सञ्चार माध्यम र सूचना प्रविधिको उपयोग गरी सचेतना फैलाउन सकिन्छ। स्थानीय स्तरमा नियमित छलफल, सार्वजनिक सुनुवाइ र सामुदायिक कार्यक्रममार्फत नागरिक र सरकारबीच विश्वासको सम्बन्ध निर्माण गर्नुपर्छ।
बाजुरामा संघीय संरचना लागू भएपछि स्थानीय तहहरूलाई धेरै अधिकार र बजेट प्रदान गरिएको छ। गाउँपालिका र नगरपालिका स्तरमा योजना निर्माण, बजेट विनियोजन र कार्यान्वयनको जिम्मेवारी स्थानीय सरकारमा आएको छ। यसले अवसर सिर्जना गरेको छ,तर चुनौती पनि उत्तिकै छन्।
कतिपय अवस्थामा विकास बजेट विनियोजन भए पनि योजना समयमै सम्पन्न नहुने, गुणस्तरमा प्रश्न उठ्ने, पारदर्शिताको कमी देखिने जस्ता समस्या सुनिन्छन्। सार्वजनिक सूचना सहज रूपमा उपलब्ध नहुनु, सामाजिक लेखापरीक्षण प्रभावकारी नहुनु र अनुगमन कमजोर हुनु सुशासनका बाधक बनेका छन्।

बाजुरामा बडिमालिका भगवती, बुढीनन्दा भगवती, कैलाश मस्टा जस्ता धार्मिक स्थल र खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज जस्ता प्राकृतिक सम्पदा छन्। तर प्रचार,प्रसार, सडक र आवास सुविधाको कमीले पर्यटनबाट पर्याप्त लाभ लिन सकिएको छैन।

बाजुरामा विकास नहुनुको कारण एक मात्र होइन ,भौगोलिक कठिनाइ, कमजोर पूर्वाधार, आर्थिक अभाव, शिक्षा र स्वास्थ्यका चुनौती, सुशासनको कमी र दीर्घकालीन योजना अभाव सबै कारण परस्पर जोडिएका छन्।
तर समस्या जति छन्, सम्भावना पनि उत्तिकै छन्। सही नीति, पारदर्शी कार्यान्वयन, शिक्षा र स्वास्थ्यमा लगानी, कृषि र पर्यटन विकास तथा नागरिक सहभागिताबाट बाजुरालाई विकासको मार्गमा अघि बढाउन सकिन्छ।